Garborgheimen – jærhuset og familien

Det litterære landskapet

Arne Garborg let Fred starta ute i landskapet. Før vi går inn i sjølve heimen, er det derfor naturleg å sjå korleis han knyter dei ytre rammene – vêr, jord og bygningar – til menneskeleg liv og kvardag. Landskapet er ikkje berre bakgrunn; det er ei kraft som formar folk, arbeid og haldningar.

Litterære opningar som peikar mot levd liv

Romanen opnar med ei skildring som skapar eit sterkt lyd- og synsinntrykk og gir eit utanfråblikk på Jæren. Havet er endelaust, og landskapet ope og utsett. Den vide, høge himmelen rommar både lys, mørke og gråtonar – perspektiv som påverkar korleis menneska ser på livet, trua og utfordringane dei møter.

Vêr og vind styrer byggeskikken: korleis husa blir bygde, kor dei blir plasserte og korleis dei vender seg mot naturkreftene. Folket lever tett på naturen, i eit landskap som både gir grunnlag for liv og krev hardt arbeid.

Sitat frå Fred (1892)

I desse Heimarne bur Folke. Det er eit sterkt, tungt Folk, som grev seg gjenom Live med Gruvling og Slit, putlar med Jorda og granskar Skrifta, piner Konn av Aur’en og Von av sine Draumar, trur paa Skillingen og trøyster seg til Gud (Garborg 1892, s. 6.).

I dette opne landskapet er det sjeldan heilt ro. Menneska lever av og med naturen, men naturen set også rammene for strevet, draumane og trua deira.

Knytinga mellom litteratur og liv

Garborg sine skildringar spring ut frå dei konkrete livsvilkåra han kjende frå eigen oppvekst. For å forstå romanen fullt ut, må vi også kjenna heimen, landskapet og menneska som prega han.

I dag kan vi følgja spor etter desse liva i eit stort kjeldetilfang. Saman teiknar kjeldene eit bilde av dei rammevilkåra som forma livet på Garborg-garden – og av tankeverda som Arne Garborg seinare skreiv seg inn i.

Frå litterært landskap til levd liv

Når vi går frå Garborg sine litterære skildringar til sjølve livet på garden, må vi starta med den konkrete ramma: huset, landskapet og kjeldene som fortel kva slags heim odelsguten Aadne – eller Arne, som han seinare kalla seg – vaks opp i.

Heimen på Garborg

I 1847/48 blei eit nytt jærhus reist på garden Garborg på Jæren. Her flytta det nygifte ekteparet Eivind (26 år) og Ane Oline (nær 17 år) inn. Saman med dei budde faren til Eivind, Aadne, som då hadde vore enkemann i mange år.

Huset var oppført med tanke på ei stor hushaldning og framtidig familieutviding. Det låg strategisk til i landskapet, slik Garborg seinare skildra det i romanen Fred (1892).

Huset var bygd med tanke på ei stor hushaldning og framtidig familie. Det låg strategisk i landskapet – skjerma, men ope nok til å utnytta lys og luft. Garborg skildra seinare korleis natur og byggeskikk forma menneska i Fred (1892).

Ei stor hushaldning veks fram (1851–1870)

I januar 1851 kom odelsguten Aadne til verda. Etter han følgde åtte fleire barn: Stine, Jon, Samuel, Eivind, Inger Marie, Abel, Ola og i januar 1870 Ane Oline. Alle ni vaks opp.

Tap, flytting og utvandring

Hausten 1869 selde Eivind garden Garborg og kjøpt eigedom på Sandal nær Stavanger. Familien skulle flytta dit, men i februar 1870 – berre ei veke etter dåpen til den yngste dottera – tok Eivind livet sitt.

På vårparten måtte Ane Oline og barna gjennomføra flyttinga utan han. Dei første åra budde dei fleste av barna heime, men etter kvart flytta dei ut, og sonen Jon overtok drifta.

Tidleg på 1880-talet flytta Ane Oline til Stavanger og etter nokre år der gifta ho seg med enkemannen Jonas Hegre og busette seg på Hegre.

Alle døtrene og tre av sønene hennar utvandra til Amerika. Arne og Jon busette seg på Austlandet.

Ein ny og innflyttingsklar heim (1847/48)

Huset som Eivind Aadnesen bygde i 1847/48 – truleg saman med naboane Sven og Tønnes Svensen – var eit stort og imponerande jærhus. Grunnflata var på om lag 100 kvadratmeter, og under heile huset låg ein kjellar i ganghøgd. Her fann ein «innlagt vatn»: ein brønn plassert direkte i kjellaren.

I golvet i matrommet var det ei luke med trapp ned. Ved å opna denne kunne ein henta vatn utan å gå ut. For eit 1800-tals hushald på Jæren var dette ei stor lette i kvardagen og eit uttrykk for gjennomtenkt funksjonalitet.

Tjørebreidd og kvitmåla bordkledning

Vi veit ikkje heilt sikkert når fasaden blei kvit. Foto frå 1890‑åra viser eit kvitmåla hus, men opphavleg var bordkledinga tjørebreidd – slik som baksida framleis var rundt 1960.

Huset var bygd i lafta tømmer og kvilte på solide gråsteinsmurar av kilt stein. Skutane på kortsidene fungerte som separate tilbygg som berre var bundne saman med hovudhuset utvendig.

• Nordskuten var av tre og hadde dører på nivå med vegen.
• Sørskuten hadde endevegg av naturstein og låg i same nivå som kjellaren.

På taket låg det teglpanner – eit vanleg val på større jærhus.

Midtgangshus med ein varm og ein kald del

Garborgheimen var eit klassisk midtgangshus, med to inngangar – ein på kvar langside.

• Kvardagsinngangen låg på austsida, vend mot jordene.
• Finninngangen låg på vestsida, vend mot vegen.

I midtgangen låg kjøkkenet, som fungerte som knutepunkt i huset. På kvar side av gangen låg stove og kammers, men dei to sidene hadde svært ulik funksjon og bruk.

Den varme delen – nordvest

Den nordvestre delen var i dagleg bruk og hadde både fyrings- og lyskjelda:

• Bileggjaren (omnen), som ein fyrte i frå kjøkkenet av omsyn til branntryggleik
• Tranlampa (kola), som gav lys i rommet

Her låg familien sitt opphaldsrom, og her sov Eivind og Ane Oline. Stovekammerset var bustad for Eivind sin far, Aadne, og seinare for odelsguten med same namn. Barna sov på loftet over stova.

Den kalde delen – sørvest

Sørvestsida av huset – bua og buakammerset – hadde ikkje omn og var difor kalde rom. Dei var ikkje brukt til dagleg, men hadde funksjon ved spesielle høve.

Garden som livsgrunnlag

Ved årsskiftet 1865/66 hadde dei to hestar, ti storfe og om lag 30 sauer. Dei dyrka rug, bygg, havre og poteter, ein kombinasjon som var typisk for jærsk sjølvbergingsjordbruk.

Kva kjenneteiknar jærhuset?

Det jærske kulturlandskapet har vore busett i fleire tusen år. Då som no er det ope, ganske skoglaust og fullt av stein frå istida. Jærhuset – i den forma vi kjenner i dag – kan sporast tilbake til 1600‑talet. Framveksten heng nøye samen med tre viktige endringar:

• bruk av støypejernsomnar med pipe som løyste behovet for ljore
• moglegheit for loft og fleire rom
• glasvindauge som sleppte inn meir lys

Desse strukturelle endringane la grunnlaget for det jærhuset som blei vanleg på 1700- og 1800‑talet.

Frå vikingtid til 1600‑tal – utvikling av byggeskikken

Jærhuset står i ei lang norsk byggetradisjon. Dei eldste norrøne husa hadde berre eitt rom og ei dør. Seinare fekk dei svalgang, og over tid utvikla dette seg til skutar i endane og kammers ved inngangane. Utforminga av jærhuset er slik sett ei tilpassing av eldre byggeskikk til lokale naturforhold.

Skutar, kammers og plassering i landskapet

Plasseringa og forma til jærhusa var tett knytt til natur- og klimaforhold.

• Husa var ofte lågt i terrenget eller i ei svak helling.
• Fasaden vende gjerne mot sørvest for å få mest mogleg lys og varme.
• Kortsidene – med skutane – stod mot dei mest utsette vindretningane (nordvest og søraust).
• Den eine skuten (mot stova og stovekammerset) var gjerne fylt med torv for å gi ekstra isolasjon og luna opphaldsromma.

Jærhuset i vær og vind

For å stå imot regn, vind og sandråk, hadde jærhuset typiske trekk:

• små vindauge, ofte plasserte parvis
• gjerne vinduslemmar som kunne stengjast ved uvêr og hindra varmetap
• bislag framfor inngangsdøra som vern mot regn og vind

Fundament og tak – praktiske løysingar

Dei fleste jærhus hadde ikkje grunnmur. Dei stod anten på eit lågt gråsteinsfundament eller kvilte på handlødde steinar. For å hindra at vatn rann mot veggane, hadde ein gjerne hellelagde veiter som leidde vatnet bort.

Taket var ein kritisk del av konstruksjonen. Før 1840 var sadeltak vanleg. Det var ein britisk byggeteknikk som bar vekta av tunge torvtak. På 1840–50‑talet fekk fleire jærhus sperretak og tok i bruk teglpanner frå lokale teglverk.

Kledning og måling

Det fuktige klimaet på Jæren kravde god vern av tømmeret. Mange hus stod først «haljekledde» — dekte med rughalm — før dei blei bordkledde. Opphavleg var jærhusa tjørebreidde i ulike brune og grå nyansar.

På 1800‑talet kom kvitmalinga, men fordi ho var dyr, brukte ein ho gjerne berre på fasaden, medan baksida kunne vera raudmåla eller framleis tjørebreidd. Slik blei det jærhuset måla på same måte som hus andre stader i landet.

Innreiing av jærhus

Bygningshistorikaren Marta Hoffmann var opptatt av korleis innreiinga i jærhus endra seg frå eldre tid til midten av 1800‑talet. Skissa under viser sentrale endringar.

På teikninga til venstre finn vi den tradisjonelle løysinga med gang, stove, bu og kjøkken. I stova (rom B) var det fast og laus benk, ofte også slagbenk, to typar bord, seng, melkehylle og bileggjaromn.

På teikninga til høgre finne vi den typiske, nye innreiinga frå 1850‑åra. I stova (rom B) var det då gjerne klaffebord, bokhylle og klokkehus.

Endringane speglar auka velstand, nye handverksteknikkar og endra livsformer.

Jærlandskap og jærhus – sett med samtidige auge

Før Eilert Sundt sine grundige skildringar av jærhuset på 1860‑talet, finst det få samtidige beskrivingar av korleis landskap og bustader på Jæren blei oppfatta.

Flor si skildring (1810)

Ei av dei tidlegaste er frå løytnant Jens Rathke Flor, som i 1810 fekk i oppdrag av Det Kongelige Selskab for Norges Vel å undersøkja moglegheiter for nydyrking og betre åkerbruk på Jæren.

Skildringa hans er prega av eit utanfråblikk og står i sterk kontrast til det Eilert Sundt formidla om jærhusa femti år seinare.

Eilert Sundt si skildring

Eit halvt hundreår seinare gav Eilert Sundt ei heilt anna vurdering. Han såg funksjonalitet, tilpassing og ei form for estetikk: «… man kan komme til at betragte dem med Velbehag.»

Eivind (Even) Aadnesen Garborg – mannen som bygde jærhuset på Garborg og blei far til ni barn – er den einaste i familien vi ikkje har fotografi av. Likevel kan vi danna oss eit bilde av han.

Han har sett spor etter seg i ulike arkiv, og sonen Arne portretterte han i Fred (1892) og Knudahei-Brev (1904). Av måten han skildra faren på og av arkivspora vi har etter han, går det fram at Eivind var evnerik, hardtarbeidande, engasjert i lokalsamfunnet og oppteken av korleis han skulle vera ein god kristen. Kyrkjebøkene dokumenterer dessuten livshendingar som dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd.

Samfunnsengasjement og lokale verv

Eivind hadde fleire verv i lokalsamfunnet. Han var med i både skule-, fattig-, og likningskommisjon, i tillegg sat han i formannskapet og var med i Thime Sogns private Brandtrygdelag.

Skulekommisjonen

Skulekommisjonen var det lokale organet som førte tilsyn med undervisninga i soknet. Den fastsette ordningar for omgangsskulen, vurderte lærarane, såg til at skulehusa var i brukbar stand og behandla spørsmål om skulekretsar og økonomi.

Som medlem var Eivind med på å setja rammer for barna i Lye prestegjeld sin skulegang.

Likningskommisjonen

Likningskommisjonen fastsette den lokale skatten. Arbeidet kravde lokalkunnskap og rettferdsvurderingar: medlemmane måtte berekna inntekt, formue og eigedomsverdiar – og handtere klager.

At Eivind sat i kommisjonen, viser at bygdefolket hadde stor tillit til dømmekrafta hans.

Fattigkommisjonen

Fattigkommisjonen forvalta fattigstellet før fattiglova av 1900. Medlemmane avgjorde:

• kven som hadde rett til støtte
• kva slags hjelp dei skulle få
• korleis utgiftene skulle fordelast

Det var eit krevjande og viktig verv, som både omfatta kontroll, økonomi og omsorg. Eivind var med på å bestemma korleis bygda tok vare på dei som ikkje kunne forsørgja seg sjølve.

Formannskapet

Formannskapet var den sentrale politiske leiinga i heradet etter formannskapslovene av 1837. Her blei dei viktigaste sakene handsama før dei gjekk til heradsstyret: budsjett, vegsaker, skule, fattigstell og lokale ordningar

Å sitja i formannskapet kravde brei tillit i bygda og innebar at ein måtte delta aktivt i avgjerder som forma kvardagen for innbyggjarane. I protokollen frå 1855 finn vi Eivind Garborg blant dei som deltok i møtet og underteikna sakene som blei behandla.

Tru og tvil – medlemskap i Thime Sogns private Brandtrygdelag

Thime Sogns private Brandtrygdelag blei stifta i mars 1856. I juli same året teikna Eivind forsikring på alle bygningane på garden. Men då han kort tid etter opplevde ei sterk religiøs omvending, kom han i djup tvil om forsikringsordninga i det heile var rett. Rundt to år seinare melde han seg ut, sa frå seg revisorvervet og ga delar av pengane til fattige.

Etter ni år utan forsikring melde han seg inn att i 1868, og i januar 1869 blei han på ny vald til revisor. Det siste han gjorde i branntrygdelaget, var å signera protokollen 20. januar 1870 – berre tre veker før livet tok ein tragisk vending.

Nytt gardsbruk – livsplanar som fekk ein brå ende

I august 1869 kjøpte Eivind garden Sandal på Madla – eit konkursbu etter Tobias Thorsen. Dette skulle bli ein ny start for familien. Men han kom aldri til å ta over bruket.

Sokneprest Gunnerus noterte i kyrkjeboka at Eivind døydde «ved at hænge sig». Dagen etter skreiv han til Stavanger amt og bad om avklaring om «hans Begravelsesmaade». Før 1843 blei menneske som tok livet sitt, gravlagde utanfor kyrkjegardsmuren. Etter lovendringa kunne dei gravleggjast i vigsla jord, men utan full seremoni – ei ordning som framleis var gjeldande i 1870.

Gunnerus peikte på at Eivind hadde lidd av «Tungsindighed» og handla i «Sindsforvirring». Han understreka også at Eivind var ein «christeligsindet» mann som «nød Menighedens Agtelse og Tillid» og var presten sin medhjelpar.

Svaret frå amtmannen i Stavanger kom berre fire dagar seinare: «Det tillades herved at Gaardbruger Even Aadnesen Garborg af Thime Sogn, der har forkortet sit Liv bliver begravet med Jordpaakastelse 18 Februar V. Morgenstierne».

Den siste nattverd

Siste gong Eivind gjekk til nattverd – eller kommunion – i Time kyrkje, var 17. oktober 1869. Ved altarringen stod òg sonen Jon, som var konfirmert to veker tidlegare, og naboane Tønnes Svensen og Ane Berte Olsdatter. Også enkelte av dei som sat i styret i branntrygdelaget, deltok.

Det var vanleg å gå til nattverd to gonger i året – vår og haust – sjølv etter at kravet ikkje lenger var lovpålagt. Av kommunikantprotokollen (1865–1891) går det fram at Eivind regelmessig praktiserte dette. Då eldstesonen Aadne stod til konfirmasjon i 1865 og gjekk til nattverd to veker seinare, gjorde han det saman med faren.

Eit liv med arbeid, ansvar, tru og tvil

Kjeldene teiknar eit bilde av ein mann som:

• var aktiv i bygda og hadde høg tillit
• bar eit stort ansvar gjennom å ta på seg fleire verv
• var djup religiøs og freista finna ein måte å praktisera trua på
• arbeidde hardt for heim, familie og fellesskap, men som til slutt ikkje makta meir

På 1850‑talet vikla Eivind – eller Even som det står i rettsdokumenta – seg inn i ein konflikt som skulle følgja garden i fleire år: striden om vassføringa til kvernhusa ved Tverråna.

Bakgrunn – vassdraget og kvernhusa på Garborg

Sør for Garborgåsen renn Tverråna, ei lita elv som kjem frå Risa og følgjer grensa mellom Hå og Time før ho munnar ut i Håelva.

Bøndene langs åna var avhengige av vassføringa for å driva kvernhus. Her malte dei både malte eige korn og korn for andre mot betaling.

Sidan vatn var ein knapp ressurs på Jæren, var tilgangen og reguleringa av vassføringa sårbar og i praksis heilt avgjerande for økonomien til dei som dreiv kvernene.

Stemmen i Tverråna – starten på konflikten

Tidleg på sommaren 1856 bygde Eivind Garborg og fleire naboar ein stem – ein liten demning – i Tverråna. Målet var å jamna ut og auka vassføringa, slik at kvernhusa deira fekk meir stabil drift.

Men naboen Anders Johannessen Garborg, som hadde si kvern lenger nede i vassdraget, opplevde at tiltaket reduserte vassmengda hans så mykje at han tapte inntekter. Han mol korn for andre mot betaling, og var heilt avhengig av jamn vassføring.

Rettssaka mot Eivind og naboane (1859)

Anders gjekk til sak mot Eivind og dei andre som hadde vore med på å mura opp stemmen.

Ved dom 20. januar 1859 vann han saka. Retten gav Anders medhald i at vassføringa var redusert, og la ansvaret på dei som hadde bygd demninga.

Saka blei anka til overretten.

Overretten sin dom (1861)

I dom av 29. mai 1861 stadfesta overretten dommen på dei viktigaste punkta:

• Eivind og dei andre måtte endra utforminga av stemmen
• dei måtte betala erstatning til Anders
• omfanget skulle fastsetjast gjennom eit skjønn utført av sakkunnige menn

Skjønnsforretning og endelig avgjerd (1861–1864)

Sorenskrivaren i Jæren og Dalane, Christian Feyer, kalla inn til første skjønnsforretning hos Eivind 19. november 1861. Prosessen blei langdryg og det var fleire rundar med både skjønn og overskjønn.

Det endelege punktumet kom ved eit overskjønn 10. november 1864, leia av fullmektig Steen og åtte lokale lagrettemenn. Her blei det fastsett korleis vassuttak og reguleringar skulle ordnast, slik at både oppstrøms og nedstrøms kverner fekk nok vatn.

Erstatninga

Anders Johannessen Garborg fekk 22 dalar og 90 skilling i skadebot – tilsvarande rundt 50 daglønningar for ein gardbrukar.

Omgangsskulen – slik Arne Garborg minnest han

Arne Garborg brukte ofte eigne barndomsminne når han skreiv den jærske omgangsskulen. I Bondestudentar (1883) skildra han korleis skuleåret blei lagt mellom vårarbeid og slått – og om kor etterlengta skulen kunne vera for barna:

«Skulen var det gildaste han visste […] Der fekk han leika seg i Sundagsklæde saman med mange Kammeratar.»
(Garborg, 1883, s. 5)

I Knudahei-Brev (1904) ser han attende på skulen som ein sosial og trygg møteplass:

«Eg kom paa Skulen i 6‑Aars Alderen […] Det var Umgangsskule […] me var som Gjestir hjaa Kjendsfolk […] der var alltid vel stelt hjaa Folk, naar dei hadde Skulen hjaa seg, og me totte me hadde det godt, naar me sat der og bala kvar med sitt uppetter det lange Skuleborde» (Garborg, 1904, s. 113).

Slik gir han, i forfattarrolla, både eit personleg og kulturhistorisk innblikk i korleis skulen fungerte i bygdene på midten av 1800‑talet.

Aadne – den første på skulebenken (1857–1866)

Aadne (seinare Arne) starta på skulen seks år gammal i 1857. Han hadde då 27 skuledagar det første året og fekk undervisning i:

• innanlesing
• religion
• bibelhistorie
• skriving
• rekning
• forstandsøving

Han fekk jamt gode karakterar, og det siste året fekk han beste karakter (1) i Bibelhistorie — eit fag som også fleire av søskena utmerkte seg i.

I løpet av dei ni åra han gjekk på skulen hadde han til saman 344 skuledagar, altså om lag 38 dagar i året. Til samanlikning har ein elev i dag 190 skuledagar kvart år (1710 på ni år).

Stine og Jon – som omgangsskuleelevar

Stine (1861–1867)

Stine byrja på skulen åtte år gammal i 1861. Ho hadde til saman 311 skuledagar, i snitt 44 dagar i året. Ho var ikkje så skuleflink som eldstebroren, men det faget ho var sterkast i, var det same, Bibelhistorie. Dårlegast karakter fekk ho i Skrivning.

Jon (1863–1869)

Jon starta på skulen i 1863. På dei første fem åra hadde han 257 skuledagar. Resultata hans var noko svakare enn Stine sine. Siste skuleåret gjekk han på Høiere Almenskole i Haa saman med to andre elevar frå omgangsskulen.

Samuel og Even – skulegang på Garborg og Madla

Samuel og Even starta på skulen medan familien framleis budde på Garborg, men fullførte skulegangen på Madla.

Kor omgangsskulen heldt til

Omgangsskulen gjekk etter fast rute og sirkulerte mellom gardane. For Garborg‑barna såg plasseringane slik ut:

• 1857: Tjensvold
• 1858: Fotland
• 1859: Garpestad
• 1860: Fotland
• 1861: Thime skulehus
• 1862: Aarrestad
• 1863–1868: Mossige

Då familien flytta frå Garborg til Sandal i 1870, var det berre dei tre eldste barna – Aadne, Stine og Jon – som hadde fullført skulegangen og blitt konfirmerte. Dei seks yngste i søskenflokken måtte halda fram på ein ny skule: Madla skole.

Undervisninga der omfatta lesing, bibelhistorie, truslære, utdrag frå lesebok og rekning. Skuleåret var 50 dagar.

Samuel og Even – få år att

Samuel var tretten år og Even elleve då dei kom til Madla. Begge gjorde det jamt over bra, men Samuel låg ein karakter over broren i dei fleste faga. Samuel var sterkast i Skrivning, medan det faget Even var flinkast i, var Læsning.

Pensumet var det same for begge. Dei hadde Knutzens Læsebog i nettopp Læsning, Vogts Bibelhistorie og Pontoppidans forklaring i Religion, og i Regning øvde dei særleg på addisjon, subtraksjon og multiplikasjon.

Inger Marie – heile skulegangen på Madla

Inger Marie starta som åtteåring i 1871 og gjekk heile skulegangen på Madla. Ho er den av Garborg‑barna vi har mest komplett dokumentasjon om frå Madla skole. Arkivmaterialet gir informasjon om både:

• karakterar
• pensum i dei ulike faga
• oversyn over fråvær

Av totalt 583 skuledagar møtte ho 232, men trass i høgt fråvær gjorde ho det bra. Beste karakterane siste året fekk ho i Bibelhistorie og Skrivning.

Abel – elev på Madla og Kongsgård

Abel blei innskriven på Madla i 1874, men fullførte ikkje der.

Han var kort innom Kongsgård skole i Stavanger, men Ane Oline hadde ikkje råd til å la han gå der. Storebroren Arne, som då budde i Kristiania, hjelpte han vidare: Abel fekk bu hos han og gjekk på Gjertsens skole. Han blei også konfirmert  i hovudstaden, i Trefoldighetskirken.

Frå Raugstad til Garborg

Ane Oline Johnsdotter voks opp på Raugstad i Høyland. Ho blei konfirmert fjorten år gamal, og berre to år seinare – i 1848 – gifta ho seg i same kyrkje og flytta til Garborg i Time. Her starta ho eit nytt liv saman med Eivind Aadnesen Garborg og svigerfaren Aadne.

I løpet av sytten år fekk dei sju barn: Aadne (f. 1851), Stine (f. 1852), Jon (f. 1855), Samuel (f. 1857), Even (f. 1859), Inger Marie (f. 1863) og Abel (f. 1865). Nokre få år seinare var barneflokken utvida med Ole (f. 1868) og Ane Oline (f. 1870).

Auksjon på Garborg før flyttinga (1870)

Kort tid etter at Ane Oline var blitt nibarnsmor og enke måtte ho førebu flyttinga frå Garborg til Sandal. Auksjonen 5. april 1870 markerte avviklinga av heimen og starten på ein ny og krevjande fase.

Auksjonsprotokollen viser eit stort og variert innbu:

• kjøkenreiskap og matlagingsutstyr
• reiskap frå gardsdrifta
• møblar og oppbevaringskister
• transportutstyr som kjerre, vogn og kjelker

I alt blei over 350 gjenstandar selt, og auksjonen gav litt over 250 spesidalar i inntekt. Mellom kjøparane var naboen Tønnes Svendsen Garborg, som seinare kjøpte gardsbruket.

Garden på Sandal eigde Ane Oline tre femtedelar av; resten eigde Henrik Eriksen Hofland.

Livet på Sandal

På Sandal dreiv Ane Oline garden saman med sonen Jon, som då var i tenåra.
Drifta likna på den dei hadde hatt på Garborg: Dei dyrka rug, bygg, poteter, havre til grønnfôr, grasfrø og ulike rotfrukter. Buskapen var mindre enn på Garborg, men dei hadde ein hest, eit føl og seks kyr.

I 1875 kjøpte Jon garden og tok over drifta. Han forplikta seg til å:

• gje mora på 43 år folgekår
• forsørgja og kle yngre søsken fram til konfirmasjonsalder

På dette tidspunktet var Jon tjue år, medan Ola og den yngste Ane Oline var sju og fem.

Flytting til Stavanger

I 1881 tok Ane Oline opp eit lån. Sidan ho sat i uskifta bu, måtte verje godkjenna det på vegner av dei to yngste barna.

Lånet kan knytast til flyttinga til Stavanger. I slutten av februar 1881 annonserte Ane Oline i avisa Stavangeren at ho hadde rom til leige i Ladegaardsveien frå midten av april.

Eigedomskjøpet blei tinglyst to år etter. Der går det fram at Ane Oline betalte 2200 kroner.

Ein bustad med fleire gatanamn

Ut frå adressene vi finn i ulike kjelder, kan det ved første augekast sjå ut som at Ane Oline har budd tre ulike stader i byen; Ladegaardsveien, Kongsgaden og Amtmandssmuget. Men om vi ser nærmere etter, oppdagar vi at branntaktsnummeret (1943) som er kopla til alle adressene, er identisk. Det betyr at det er snakk om same bustad.

Då sonen Ola stod til konfirmasjon i St. Petri kyrkje i 1882, var Kongsgaden 1943 oppgitt som heimeadresse.

Ane Oline blei buande i huset fram til ho gifta seg for andre gong i 1885. Etter den tid blei dottera med same namn buende i eitt av romma, dei andre leigde ho ut.

Skifte og giftarmål

I 1885 gifta Ane Oline seg igjen – denne gongen med Jonas Johnsen Hegre. Vigselen fann stad hos sorenskrivaren, då Jonas var metodist og aktiv i miljøet på Sandnes. Ane Oline la fram attest frå St. Petri kyrkje på at ho ikkje lenger var medlem av statskyrkja.

Samme dag blei det gjennomført skifte for både Ane Oline og Jonas, sidan dei begge var enkefolk.

Av skiftet etter Eivind Aadnesen Garborg og Ane Oline går det fram at dei fem barna som var utvandra til Amerika hadde fått forskot på arv:

• Stine: 50 spesidalar (tilsvarar ca. 200 kroner etter 1874)
• Samuel: 200 kroner
• Inger Marie: 168 kroner
• Abel: 168 kroner
• Ola: 196 kroner

Dei tre som framleis budde i Noreg – Arne, Jon og Ane Oline – hadde ikkje fått noko.

Flytting til Sandnes

Etter giftermålet flytta Ane Oline og Jonas til Hegre. Der var ho registrert som gardbrukarkone som levde på folgekår og kapital.

Først i 1904 selde selde ho Amtmandssmuget 12. Då var det fjorten år sidan den yngste dottera hadde budd der. Ho reiste til Amerika i 1890.

Ingen barn igjen i Rogaland

Tidleg på 1890-talet var det berre Jon av barna som budde att i Rogaland, men på slutten selde han Sandal og flytta til Austlandet (Aakre i Gjerpen). Arne var etablert på Hvalstad i Asker, og dei andre busett i Amerika og Canada.

Då sonen Abel tok med seg kona Julie og sonen Arne Wergeland til Noreg i 1899, besøkte dei Ane Oline og tok ho med til garden på Garborg.

Død

Då Ane Oline døydde 28. april 1908, 76 år gammal, var tre av barna hennar – Stine, Even, Ola – allereie døde for fleire år sidan.

«Folgekone Ane Oline Johnsdtr. Heigre», 76, død 28. april 1908 etterlet seg enkemann og barn av første ekteskap med Eivind Garborg. Arvingane var: Jonas Jonsen Heigre (75), Arne Garborg (57), John Garborg (53), Samuel Garborg (51), Abel Garborg (45), Marie Rønneberg f. Garborg (43), Olene Tunem f. Garborg (36), Stine Garborg død i Amerika etterlet seg eit barn, Betsy gift. Den eldste sonen, Arne, budde på Hvalstad St. i Asker, den nesteldste på Åkre pr. Porsgrund. Dei andre barna var i Amerika.

Frå Garborg til Tvedestrand og Kristiania (1870–1873)

Aadne hadde alt flytta ut då familien forlet Garborg i 1870. Etter ei kortare tid på Sandal som støtte for mora etter ho blei enke, drog han hausten 1872 til Tvedestrand, der han grunnla avisa Tvedestrandsposten. Derifrå gjekk vegen vidare til Kristiania, der han blei student i februar 1873 med professor Monrad som privatpreseptor. Frå no av brukte han stort sett namnet Arne Garborg.

Examen artium 1875 – topp resultat

I 1875 tok Arne examen artium med hovedkarakteren laudabilis præ ceteris.

På vitnemålet stod desse faga: Modersmaalet, Latinsk Overs., Mundtl. Latin, Græsk, Tydsk, Fransk, Religion, Historie, Geographie, Arithmetik og Geometri.

I fleire av desse – mellom anna morsmål, gresk, tysk, religion, historie, geografi og aritmetikk – fekk han karakteren 1 (udmerkt godt), og karakteren 2 i resten.

Arne som støtteperson

Då Arne Garborg budde i Kristiania, hjelpte han søskena sine med skulegang. Broren Abel budde hos han i to periodar. Den første gongen medan Arne var busett på Hærems studenterhjem der han flytta inn i 1875. Søstera Ane Oline var òg hos han eit halvt års tid i 1886. 

Yrke og adresser i Kristiania (1879-1884)

Adressebøkene for Kristiania viser at Arne i åra 1879–1884 var registrert med fleire stillingar:
redaktør, student, kopist og statsrevisor.
I denne perioden budde han på adresser som Trondheimsveien 1, Løkkeveien 13, Pilestredet 100. Han står ikkje oppført i folketeljinga i 1885, sidan han då oppheldt seg i Paris. Arne reiste mykje både før og etter at han gifta seg.

Brev, opphald og reiser

Adressene slik dei kjem fram i breva

Mange av breva hans er publiserte i Mogning og Manndom (bd. I–II). Der ser vi at Arne mellom 1870 og 1923 budde og oppheldt seg ei rekkje stader i Noreg og Europa, mellom anna:
Sandal, Frydendal, Risør, Kristiania, Paris, Lille Elvedal, Kolbotten, Tynset, fleire adresser i München og Berlin, Erkner, Roma, Time, Nærbø, Stokke, Hvalstad, Østre Gausdal, Knudaheio, Dresden og Bryne.

Utanlandsopphald

Utanlandsopphalda i Tyskland, Frankrike og Italia set få spor i norske kjelder. På denne tida var det ikkje alle som skaffa seg pass ved reiser. Arne gjorde det heller ikkje på dei tidlege reisene sine på 1870- og 80-talet.
Erik Lie si bok Praktisk fører i Paris (1897) gir likevel eit godt innblikk i korleis norske reisande opplevde Paris.

Ekteskap med Hulda Bergersen

Ekteskapsinngåinga i 1887

I 1887 gifta Arne seg med Hulda Bergersen. Dei busette seg på Austlandet, men Arne bygde seg etter kvart ei skrivestove i Knudaheio på Jæren.

Stine og Samuel – dei første amerikafarane

Stine – den første som reiste

Stine var den første av Garborg-søskena som utvandra til Amerika. Norske kjelder om utvandringa hennar er få, mykje fordi brannen ved Stavanger politikammer i 1929 øydela store delar av arkivmaterialet.

Det einaste sikre sporet som er bevart i Noreg, er ei innføring i kyrkjeboka for Håland frå 1877: «Pige Stine Evensd. 12/12 1852 Amerika». I rubrikken for dato er det opplyst at dette var fire år sidan. Ho må dermed ha reist, truleg frå Stavanger, i 1872–73.

Stine reiste til Gilman i Iowa, der Tobias Thorsen – mannen faren hennar hadde kjøpt garden Sandal av – hadde slått seg ned der. I 1875 gifta ho seg med Jacob Jacobson i Marshalltown. Han var utvandra frå Sauda tidleg på 1870-talet saman med familien. Ekteskapet vart kort. Begge døydde med få vekers mellomrom i 1878 og etterlet seg dottera Betsey.

Samuel – ein uamerikansk amerikanar

Som den første utvandra hjelpte Stine broren Samuel då han kom etter i 1874. Han fekk si første arbeidserfaring i Gilman hos Tobias Thorsen. Før avreise hadde Samuel vore i skomakarlære og arbeidd som skipskokk.

Etter eit kort opphald i Amerika reiste han tilbake til Noreg i 1876. Der budde han på Sandal, underviste Abel og dei yngre syskena i engelsk og hjelpte til på garden.

I 1878 drog han igjen til Iowa, der han studerte ved Grinnell Academy. Under studietida sende han ein artikkel, Fraa Amerika, til Fedraheimen, der broren Arne var redaktør.

Seinare flytta Samuel både til Minnesota, Canada og Los Angeles.

Fleire i søskenflokken reiser

Inger Marie og Abel drog saman (1881)

I 1881 reiste Abel (16 år) saman med den to år eldre søstera Inger Marie til Amerika (Talle 2000:48). Dei drog, som Stine og Samuel før dei, til Iowa. Etter ei tid i det nye heimlandet Abel var usikker på om han hadde valt rett, og vurderte å koma heim att. Abel sleit med å finna seg til rette, og delte uroa si med Arne, som svara:

«Ja, ja. Daa du var heime, likad Du deg ikkje rart her helder. No hev Du vore ute. Kjem du heim no, er det aa tvila paa, um du vil lika deg betre. Du maa ikkje tru, at Du fær sa svært gode dagar her. Du maa i det heile gjera Deg det klaart; vil du fram paa nokon Kant, vil Du koma nokon veg, maa Du slita mange Aar fyrst.»

Ola – den yngste av dei som reiste på 1880-talet

Ola følgde i syskena sine fotspor og utvandra våren 1883, eitt år etter at han blei konfirmert.

På midten av 1880-talet var Ola, Abel og Samuel ikkje lenger i Iowa, men hadde flytta vidare til Minnesota (Talle 2000: 78). Seinare slo dei seg ned andre stader i USA og i Canada.

Ane Oline – den siste som reiste

Ane Oline utvandra sommaren 1890 (Talle 2000:140).

Tilbake på besøk – Abel i 1899

Abel klarte seg etter kvart godt i Amerika. I 1899 reiste han heim til Noreg saman med kona Julie og sonen Arne Wergeland. Dei besøkte både heimen på Garborg og Arne si skrivestove i Knudaheio.

Etter konfirmasjonen blei Even – eller Eivind, som han også blei kalla – buande på Sandal i omlag halvanna år saman med mora, eldstebroren Jon og fire yngre søsken. Han hjelpte til i gardsdrifta, men året etter at mora hadde overlete garden til Jon, valde Even å reisa til sjøs.

Han mønstra på skipet Verta i Stavanger 29. januar 1876. Den første hamna dei sigla til, låg i England. Som førstereisgut var han ute i eitt år og fire månader før han vende heim til eit kort opphald på kring to veker i slutten av mai 1877. Den 7. juni reiste han ut att – denne gongen på Zephyr, som hadde kurs for Arkhangelsk i Russland.

Han kom aldri heim att. I sjømannsrulla står det at han 9. februar 1878 fall over bord og drukna i Atlanterhavet. Han blei berre 17 år gamal.

Jon var 15 år då familien i april 1870 flytta frå heimen på Garborg til Sandal. Saman med mora tok han ansvar for drifta av garden, og i 1875 overtok han den formelt.

Jon var svært oppteken av gardsdrift. Arne oppmoda han til å skriva om erfaringane sine i avisa Fedraheimen, der Arne var redaktør. I 1878 stod to artiklar signerte «Av ein Agronom» på trykk: «Husdyrstellet I» og «Husdyrstellet II».

Familie- og arbeidsliv

I 1882 gifta Jon seg med Siri Kristine, som flytta inn på Sandal. Sonen Eivind blei fødd, og etter kvart fekk Jon og Siri Kristine ein stor familie – til saman ni barn. Paret dreiv garden fram til slutten av 1890‑åra, då dei valde å busetja seg på Aakre i Gjerpen.

Medan dei framleis budde på Sandal søkte Jon i 1891 på den utlyste stillinga som amtsgartnar- og amtsagronom i Stavanger, annonsert i Norsk Kundgjørelsestidende (nr. 213, 1882). Lønna var 1600 kroner i året, med tillegg for diett og skyss. Søknaden hans kom inn etter fristen, men han blei likevel vurdert og plassert som kandidat nummer tre av elleve.

Stillinga gjekk til K. Teig. Fem år seinare fekk Teig permisjon, og Jon var konstituert amtsagronom i eit halvt år. I årsmeldinga for 1896 gav han ei detaljert skildring av arbeidet han hadde utført i perioden.

Saman med årsmeldinga sende Jon også eit brev der han unnskylda forseinka levering. Han forklarte at familien stod midt i flytting austover, noko som kravde tid til både kjøp og sal av eigedom.

Austlandsflytting og livet på Aakre

Familien er registrert som innflytta frå Håland til ein gard «ved Porsgrund» i 1899. Ifølgje folketeljinga frå 1900 bestod hushaldet då av:

– Jon og Kristina
– borna: Eyvind, Ivar, Astrid, Ingebrigt, Sigrid, Ingeborg, Jon, Aagot
– samt to tenestejenter og ein gardsgut

Også mora til Jon, Ane Oline, budde mellombels saman med familien på Aakre. Den yngste dottera, Solveig, blei fødd i 1904. Jon og familien blei buande på Aakre i meir enn ti år.

Åra i Kristiania og Jons død

I 1913 var Jon ikkje lenger gardbrukar i Telemark. Han hadde året før selt garden og flytta til Nordstrand i Kristiania. Der dreiv han handelsverksemd saman med sonen:
«Inge Garborg, Jon Garborg – C.H. Bernaus Eftf., agentur, Raadhusgata 20».

Jon fekk ikkje mange år i hovudstaden. Han døydde 60 år gamal i 1915. I kyrkjeboka er dødsårsaka oppgitt å vera kronisk bronkitt, medan lungebetændelse er notert i dødsfallsprotokoll for Aker kriminaldommer, skifte- og auksjonsforvalterembete. Her er òg arvingane lista opp: Hustru Kristine Garborg og 8 barn:

• 1) Ivar Sandsmark Garborg 30 aar, Amerika
  2) Astrid g.m. Osvald Magnussen, Ole Vigs gt. 4
  3) Inge Garborg, 25 aar Nordstrand
  4) Sigrid Sandsmark Garborg, 22 aar f. 28.10.1892
  5) Ingeborg Garborg 19 aar f.15.08. 1895
  6) Jon Garborg 17 aar f. 3.1.1897
  7) Aagot Garborg 15 aar f. 27.10.1900
  8) Solveig Garborg 11 aar f. 15.07.1904

Innflytting på Labråten (1897)

I 1897 busette Arne Garborg og familien seg på Labråten i Asker, etter fleire år i Kristiania, ein periode på Kolbotn i Østerdalen og kortare utanlandsopphald i Tyskland, Frankrike og Italia.

Barndomsheimen som minne – Garborgheimen på Labråten

Til Arne sin 70-årsdag blei barndomsheimen hans på Jæren måla av Samuel Tveit. Måleriet fekk ein sentral plass på stoveveggen på Labråten. Tveit hadde vore elev hos Harriet Backer, som Arne kjende godt.

Jakta på den rette plassen

Etter å ha skrive delar av Fred (1892) og Haugtussa (1895) på Ytre-Salte og Torland, ønskte Arne seg ein eigen arbeidsstad på Jæren. Sommaren 1897 drog han til heimtraktene for å leita etter mogelege tomter.

Frå Ogna på veg til Thime, sende han brev til Hulda og fortalte:

«En vis Ro kommer over mig med Tanken om, at jeg skal plantes fast her igjen. Det er rart: Havet suser anderledes her, og der er Andagt og ikke bare Æsthetik i Naturen.»

Men det var ikkje lett å finna den rette staden. Til Hulda fortalte han i detalj korleis han gjekk over bakkar og hei, vurderte fleire alternativ og streva med å finna det som både gav utsyn og ro.

Kjøpekontrakten – Knudaheio blir vald (1898)

Den 10. mai 1898 skreiv Arne – eller Aadne, som han brukte i kontrakten – kjøpekontrakt med brørne Peder og Veier T. Undem: 

Brev til Hulda

Same dag skreiv han til Hulda:

«I Dag har jeg atter været paa Undheim […] laget ‘Kjøbekontrakt’ og betalt Halvparten […]. Jeg vil ha Torvtak […] alt på Jærbu-Vis.»

Han hadde også gitt bygmesteren klare instruksar om korleis han ville ha huset. Når huset hadde fått sett seg og kunne kledast, skulle det raudmålast.

Han skreiv at skrivestova kom til å liggja godt skjerma bak Knudaheibergje, men at han alt no erfarte at freden kunne bli forstyrra om sommaren av «’By’-Turister og –Fiskere», altså folk frå Time stasjon som «agerer Byfolk». Likevel meinte han at han kjende «Veie og Kroger, hvor de Godtfolk ikke skal finde mig», og at han berre måtte halde seg vekke kvar einaste søndag til folk hadde forstått at det ikkje nyttar å leite etter han då.

Arne skildra også det varme møtet med jærbuane. Han fortalde at mange kjende faren og familien, og at dei blei rørte når dei møtte ein av «dei gamle» att. Ein eldre mann ropte til han: «Ja hadd’-eg no kjent Deg so godt som eg kjende Far Din!» Fleire ville gjera dugnad og køyra heim huset utan betaling – berre litt mat, kaffe og «ei Radlestund».

Han skjøna samstundes at dette kunne føra med seg forventningar: dei såg på han som ein som kunne hjelpe med skriftlege saker, eit slags bygdeorakel. Men naiviteten og godleiken i folket gjorde at han meinte han kunne «gaa med et Stykke».

Mot slutten av brevet bad han Hulda om råd om omn, komfyr og møblement – slikt ville han diskutera med henne når han kom heim.

Han håpte huset kunne vera klart til oktober. Samstundes innrømte han at det kom til å krevja tilpassing, for med huset kom også krav og besøk. Men det gav han òg ei kjensle av heimleg ro å vera delvis planta på Jæren igjen – ei kjensle han ikkje ville missa.

Han avslutta brevet med helsing frå «Aadne i Knudaheio». Med denne signaturen markerte han den jærske identiteten.

Første besøk i skrivestova (1899)

Første gongen han kom til den ferdige stova, våren 1899, var han ambivalent: «Et urimelig stort og ‘gildt’ Hus er sat op […] og jeg synes det er Galmandsværk.» Han meinte at skrivestova var for stor, for dyr og for lite gjennomtenkt.

Å finna seg til rette

Allereie året etter endra tonen seg. Han fann ro i huset, og Knudaheio blei ein arbeidsstad han sette høgt.

Men det var stundom utfordringar: I 1901, då han kom dit, hadde vatn trengt gjennom taket og frose til is i senga. Hulda fekk fyldig rapport: «I Knudaheio var det fælt. […] Taget utæt, saa det havde rendt ind og ned efter alle Vægge (og op i «Sengen», hvor der havde dannet sig en formelig Isbræ osv).» 

Knudahei-Brev (1904)

Arne tok stort sett årleg turen til Knudaheio. I 1904 kom Knudahei-Brev ut – med skildringar av natur, tilhøyrsle, barndomsminne og Jæren som både landskap og sinnelag.

So sìt eg daa der paa mi gamle Tuve. […] Der framanfor Omnen sat han Farfar fyrr, og saug paa ei Kritpipe som der sjaldan var noko i; der var det og at eg lærde lesa. Burtved Benken, attunder Vindauga, laag eg sidan paa Kne og høyrde alle dei lange Bønine. Ved det andre Vindauga, burtimot Bokhylla, stod han Far um Sundagen og las Tekstane. Og her, inn-imot Sengi, stod Vogga der den minste sov. Attmed den sat ho Mor i Ryggstolen sin og høyde Preika. Men att-um henne, paa ein Skammel eller mindre Stol, sat ho Stine og sov, so eg missunte henne hjarteleg. (51) […] Minne vaknar for meg i Krok og Kraa […] gjekk eg ut i Kammerse der, fann eg visst den gamle raudmaala Sengi mi enno. […] Men dette at her hev vorti so smaatt…Var her ikkje større? Heile min lange underlege Barndom, med dei mange Paafund og endalause Draumar, […]

Frå heimen på Garborg til nytt bruk

Då Ane Oline og barna flytta frå heimen på Garborg i 1870, overtok naboen Tønnes Svensen garden (gnr./bnr. 62/2). Ti år seinare selde han eigedomen vidare til svigersonen Ole Jonassen. Rundt år 1900 budde framleis Ole med familien sin i heimen som Eivind Aadnesen hadde bygd. Etter at Ole døydde, vart enka buande der saman med sonen og hans familie.

Utskiftingar og nye bruksnummer

I 1927 blei det skilt ut eit nytt bruk, Loden, som fekk bruksnummer 11. Tre år seinare – i 1930 – blei sjølve Garborgheimen skilt ut som bnr. 13. Året før hadde det vore ei stor utskifting på garden, og løa som Eivind hadde bygd, blei riven i samband med dette.

Freding og kommunalt eigarskap

Garborgheimen blei freda i 1939. Året etter overtok Time herad eigedomen frå Jæren Privatbank. I skøytet står det at:

«Eigedomen må ikkje verta pantsett, nedriven, flytt eller seld. Den skal stå som eit minne om diktaren Arne Garborg som er fødd og oppvaksen i denne typiske Jær-heimen.»

Planane om å gjera heimen om til museum måtte likevel venta. Kort tid etter at overtakinga var formalisert, braut 2. verdskrigen ut, og folk flytta inn att i huset. Først etter at dei flytta ut i 1947, kunne museumsarbeidet for alvor starta.

Vegen fram – vedtak og restaurering

8. desember 1947 handsama Time kommunestyre sak nr. 177. Dei peikte ut ei eiga nemnd som skulle vurdera framtida til Garborgheimen. Skulle heimen restaurerast slik han såg ut i Arne sin barndom, eller inngå som ein del av eit bygdetun?
Medlemmene var: Jonas Jørstad, Ingvar Hognestad og Karl Attramadal.

Året etter foreslo nemnda å setja av 5 000 kroner til restaurering av Garborgheimen i budsjettet for 1948/49. Forslaget blei vedtatt, og omtala som ei æressak for bygda.

Opninga av museet i 1951

Både 25. januar 1951 – hundreårsdagen for Arne Garborg – og 12. august 1951, då Garborgheimen offisielt blei museum, blei markerte med store arrangement.
Januarfeiringa gjekk føre seg i Knudaheio, medan opninga i august fann stad i sjølve barndomsheimen.

Det blei sendt ut mange invitasjonar. Blant dei inviterte var:

• Inger Marie Rønneberg, Arne Garborg si søster i Canada
• Arne O. F. Garborg, sonen
• etterkomarar etter broren Jon Garborg
• forfattarane Inge Krokan, Jørgen Buchdal og Torvald Tu
• leiarar frå ulike ungdomslag og mållag
• K. K. Kleppe, fotograf og kulturarbeidar

Det blei lagt ned mykje arbeid i å finne fram utstyr og interiør som likna det Arne sin familien hadde medan dei budde på Garborg.

2008 – Jærmuseet overtar drifta

Sidan 2008 har Jærmuseet hatt ansvaret for å driva og vidareutvikla det nasjonale Garborgsenteret, som omfattar både Garborgheimen og Knudaheio.

Ettermæle

Spor etter eit liv

Eit menneske set spor etter seg, uavhengig av om det «vinn eit gjetord gjævt», som det står i Håvamål. Eivind Garborg, han som bygde heimen og var den første som forlét han, har etterlate seg mange spor i arkiva. Han var eit engasjert samfunnsmenneske med fleire roller lokalt – men han var òg ein far som barna ønskte å minnast. Sonen Arne gjorde han til hovudperson i romanen Fred (1892) og omtalte han fleire gonger i Knudahei-Brev (1904).

Arne leita etter faren si grav

I 1905, 35 år etter at Eivind valde å avslutta livet, skreiv eldstesonen Aadne – som i tre tiår hadde brukt namnet Arne – eit brev til presten i Time, Theodor Borchgrevink. Han ønskte å finna ut kvar på kyrkjegarden faren var gravlagd. Arne, som sjølv hadde passert femti, ville ikkje at faren skulle liggja utan minnestein. Det var viktig for han at faren ikkje vart gløymd.

Arne fekk peika ut kor faren var gravlagt og reist ein stein.

Ane Oline – gravlagd utan stein

På 1920‑talet fanst det ikkje lenger spor etter grava til Ane Oline, mor til dei ni barna. Ho skal ha blitt gravlagd på den eldste delen av kyrkjegarden på Sandnes, men utan stein. Seinare blei det reist ein minnestein over Ane Oline på gravlunden på Sandnes.

Då Arne blei «hauglagd» i Knudaheio i 1925, prøvde Hulda å finna grava hennar. I eit brev til Jonas Jørstad 11. juni 1925 skreiv ho:

«Ille var det, at me ikkje fann gravi til bestemor Garborg, men eg vonar på betre lukke neste gong.»

Ho la òg til at familien aldri ville gløyma Jonas Jørstad og dei som tok vare på Arne sin siste kvilestad.

Minne som lever vidare

Spor etter familien Garborg og huset Eivind bygde er bevart i ulike arkiv og museum. Samstundes gir Arne Garborgs forfattarskap levande og sterke bilde av Jærlandskapet, heimen og dei som budde der.

Nokre digitalt tilgjengelege kjelder

Formål og bakgrunn

Eitt av temaa i Kulturarvåret 2018 var å undersøka kva kjelder vi har for å forstå bygningar og menneska som brukte dei. Kva forteljingar kan arkivkjeldene gi liv til eller gjenopplive?

Formålet med denne nettutstillinga er å visa korleis offentleg tilgjengelege arkivkjelder saman med andre kjelder kan brukast til å få kunnskap om fortida – om eit hus, ein familie og til dels også eit lokalsamfunn.

Garborgheimen var ein relativt vanleg Jær-gard på 1800‑talet. I utgangspunktet kunne han ha forsvunne i mengda av gardsbruk og småheimar frå same tid og med tida blitt ombygd eller riven. Men fordi eitt av dei ni barna, Arne Garborg, blei ein sentral forfattarane og ei viktig samfunnsrøyst, fekk heimen ein annan lagnad: han blei bevart som museum.

Slik handlar utstillinga både om huset som heim og om menneska som budde der, og om korleis arkivkjelder kan gi innsyn i kvardagsliv, arbeid, slekt, flytting og sosiale forhold.

Kva arkiva kan fortelja

Arkivspora etter eit menneske viser ikkje korleis livet faktisk blei levd. Dei viser kontaktpunkta mellom enkeltmennesket og samfunnet, særleg med stat og kommune.

For 1800‑talet er desse kjeldene særleg sentrale:

• Kyrkjebøker: fødsel, dåp, konfirmasjon, ekteskap, død
• Folketeljingar: hushald, bustad, yrke og litt om gardsdrift
• Skulearkiv: opplæring, karakterar, fråvær
• Sjømannsruller: tenestetid og reiser
• Rettsarkiv: økonomiske tvistar, fallitt, straffesaker
• Panteregister og pantebøker: eigedom og gardsbruk
• Branntakstar: byggjemateriale, struktur og rominndeling

Saman teiknar desse kjeldene rammene rundt eit liv. For å forstå meir av det menneskelege, treng ein ofte private arkiv som inneheld brev, notat eller dagbøker. Sidan Arne Garborg var ein offentleg person, er noko slikt materiale bevart i Nasjonalbiblioteket.

Kjeldene som er brukte i utstillinga

Denne utstillinga byggjer på eit stort mangfald av kjelder, både digitalt tilgjengelege og papirbaserte. Her er nokre av dei viktigaste:

• Nasjonalarkivet med avdelingar rundt i landet –
  kyrkjebøker, skuleprotokollar, panteregister og -bøker, folketeljingar, sjømannsruller, rettsarkiv og fotografi m.m.
• Interkommunalt arkiv i Rogaland (IKA) – særleg materiale frå Time kommune og Time Mållag
• Nasjonalbiblioteket – aviser, bøker og brev
• Oslo byarkiv – adressebøker frå Kristiania
• Stavanger byarkiv – materiale frå Sunde skole
• Riksantikvaren – dokumentasjon knytt til freding og restaurering av Garborgheimen

Utstillinga handlar både om garden på Garborg og om familien som etablerte seg der på slutten av 1840-talet. Slik viser utstillinga både historia om eit hus og historia om menneska som budde der – og korleis ulike kjelder kan løfta fram kvardagsliv, flytting, arbeid, slekt og sosiale rammer.

Kvifor nett denne heimen?

Dei fleste heimar frå 1800‑talet er ikkje bevart. Garborgheimen kunne òg ha vore borte. Men her budde ein familie på elleve, og eitt av barna voks opp til å bli ein av Noregs viktigaste forfattarar.

Det er kombinasjonen av:

• huset som ein typisk Jær-heim
• familien som levde der
• og arbeidet til Arne Garborg

som gjer heimen unik – og som gjer det mogleg å bruke han som eit vindauge inn i eit sosialt og kulturelt landskap som dei fleste heimar elles ikkje har bevart spor frå.

Kven står bak utstillinga?

Utstillinga er laga av Ine Fintland (førstearkivar) og Synnøve Østebø (arkivar) – begge ved Nasjonalarkivet.

Mange kollegaer har bidrege med framfinning, skanning og skrifttyding av dokument.

Ei særleg takk går til:
Jan Alsvik, Grethe Flood, Odd Halvorsen, Eli Mosvoll‑Jakobsen, Hege Brit Randsborg, Lisabet Risa, Hanne Karin Sandvik, Eivind Skarung, Torkel Thime, Hilde F. Tjøtta og Jogeir Aartun, samt IKA Rogaland (Beate Aasen Bøe) og Stavanger byarkiv (Bente Gro Olsen) for samtalar undervegs.

I samband med at utstillinga blei publisert på Nasjonalarkivet sine nye nettsider i 2026, er KI brukt for å gjera den meir SEO-vennleg og til å laga alt-bildetekstar.

Ein smakebit av kva arkiv kan fortelja

Denne nettutstillinga gir eit innblikk i korleis arkivkjelder kan brukast til å rekonstruere historia om ein gard og ein familie – og samtidig syna kor mykje liknande kjelder kan fortelja om folk flest på 1800‑talet.

Utgangspunktet er Garborgheimen – men metodane og kjeldene som er brukte, kan nyttast for å forstå dei fleste heimar, familiar og lokalsamfunn frå same tid.